Một mình chăm mẹ suốt 10 năm, con trai út có được “hưởng hết” căn nhà không?

Tóm tắt tình huống

Cha mất sớm, mẹ đứng tên căn nhà. Con trai út sống chung và trực tiếp chăm sóc mẹ bị tai biến, nằm một chỗ từ năm 2014 đến khi mất đầu năm 2025. Hai người chị ra riêng, hầu như không chăm sóc. Khi mẹ mất không để lại di chúc, hai chị yêu cầu chia thừa kế theo pháp luật, mỗi người 1/3 và đòi người em trả tiền tương ứng để ký giấy tờ sang tên.

Về nguyên tắc: không có di chúc thì chia đều theo pháp luật

Theo Bộ luật Dân sự 2015, nếu người chết không để lại di chúc thì di sản được chia theo pháp luật. Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ/chồng, cha mẹ, con của người chết. Trong tình huống này, nếu cha đã mất, chỉ còn 3 người con thì về nguyên tắc mỗi người được hưởng phần bằng nhau (1/3 giá trị di sản), trừ khi có căn cứ loại trừ quyền thừa kế hoặc có văn bản từ chối nhận di sản hợp lệ.

Việc hai chị từng nói miệng “sau này em hưởng” thường rất khó coi là từ chối nhận di sản, vì pháp luật yêu cầu việc từ chối nhận di sản phải thể hiện bằng văn bản, đúng thời hạn, và không nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản. Nói cách khác: “chăm mẹ 10 năm” không tự động làm mất quyền thừa kế của các chị.

Nhưng người em có quyền yêu cầu tính các khoản chi phí hợp lý trước khi chia

Dù phần thừa kế được chia đều, pháp luật cho phép trừ các nghĩa vụ tài sản và chi phí hợp lý liên quan đến người chết và di sản trước khi chia. Thực tế, người trực tiếp chăm sóc, lo thuốc men, thuê người trông nom, chi tiền sinh hoạt cho mẹ khi mẹ mất khả năng tự lo… có thể yêu cầu thanh toán lại từ khối di sản nếu chứng minh được đây là chi phí hợp lý, thực tế phát sinh.

Ngoài ra, nếu người em là người quản lý, gìn giữ, bảo quản nhà đất, sửa chữa chống xuống cấp, đóng thuế, phí… thì cũng có cơ sở đề nghị ghi nhận công sức/chi phí bảo quản, duy trì di sản. Tòa án khi giải quyết tranh chấp thừa kế thường xem xét yếu tố này để bảo đảm công bằng thực tế, nhưng mức được chấp nhận phụ thuộc chứng cứ.

Lưu ý quan trọng: “mất thu nhập vì nghỉ việc” thường khó được coi là khoản bắt buộc di sản phải bù, trừ khi có thỏa thuận rõ ràng hoặc có căn cứ chứng minh đó là chi phí cần thiết thay thế dịch vụ chăm sóc (ví dụ: đáng lẽ phải thuê người chăm, nhưng bạn tự chăm thay và có chứng từ/định mức hợp lý). Vì vậy nên tập trung vào các khoản có chứng cứ rõ: viện phí, thuốc, bỉm sữa, chi phí người chăm, chi phí đi lại chữa bệnh, chi phí sửa chữa nhà, thuế đất, điện nước cho mẹ khi bệnh nặng, chi phí tang lễ.

Bạn nên làm gì để bảo vệ quyền lợi

Bước 1: Thu thập chứng cứ

Giữ/thu lại hóa đơn, giấy ra viện, đơn thuốc, sao kê chuyển khoản, giấy tờ mua dụng cụ y tế, xác nhận của hàng xóm/tổ trưởng/khu phố về việc bạn là người trực tiếp chăm mẹ, chứng cứ về việc hai chị ít tham gia (tin nhắn, cuộc gọi, nhân chứng).

Bước 2: Đề nghị họp gia đình và lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản

Có thể thống nhất: trừ chi phí hợp lý và/hoặc ghi nhận công sức bảo quản di sản cho người em trước, phần còn lại chia 3. Nếu người em muốn nhận nhà, có thể thỏa thuận trả phần chênh lệch cho hai chị theo lộ trình (trả dần, hoặc cấn trừ bằng chi phí đã bỏ ra).

Bước 3: Thống nhất lại giá nhà bằng định giá độc lập

Không nên chấp nhận “tự định giá”. Có thể thuê đơn vị thẩm định giá, hoặc khi ra tòa thì yêu cầu định giá tài sản theo thủ tục tố tụng.

Bước 4: Nếu không thỏa thuận được, khởi kiện yêu cầu chia thừa kế và thanh toán chi phí

Bạn có quyền nộp đơn ra TAND có thẩm quyền yêu cầu: (i) chia di sản thừa kế, (ii) ghi nhận và trừ các khoản chi phí hợp lý/công sức bảo quản di sản trước khi chia, (iii) đề nghị giao nhà cho bạn sở hữu và thanh toán phần giá trị cho hai chị (nếu bạn có phương án thanh toán khả thi). Thời hiệu yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản, nên bạn vẫn còn thời gian nhưng nên làm sớm để tránh phát sinh giao dịch, tranh chấp phức tạp.

Kết luận

Yêu cầu “chia đều” của hai chị về nguyên tắc là đúng khi mẹ không để di chúc. Tuy nhiên, bạn không phải chịu thiệt hoàn toàn: bạn có thể yêu cầu trừ các chi phí hợp lý, công sức bảo quản di sản trước khi chia và yêu cầu cơ chế nhận nhà kèm thanh toán phần chênh lệch theo giá trị thực tế.

Nếu bạn muốn, bạn gửi mình 3 thông tin: (1) sổ đỏ đứng tên riêng mẹ hay có tên ai khác, (2) mẹ có tài sản nào khác ngoài căn nhà không, (3) bạn có giữ được chứng từ chi phí chăm mẹ/tang lễ không; mình sẽ gợi ý “phương án chia + bảng chi phí” để bạn đem đi thương lượng hoặc nộp tòa